การดูแลผู้ป่วยที่ต้องรับอาหารทางสายให้อาหาร เป็นภารกิจที่ต้องอาศัยความละเอียดอ่อนอย่างมาก เพราะผู้ดูแลต้องใส่ใจทั้งเรื่องโภชนาการและความปลอดภัยของระบบทางเดินอาหารไปพร้อมกัน หนึ่งในปัญหาที่สร้างความกังวลใจให้แก่ผู้ดูแลมากที่สุดคือ อาการอาเจียน ซึ่งอาจเกิดขึ้นได้ทั้งในขณะกำลังให้อาหารหรือหลังจากให้อาหารเสร็จใหม่ ๆ เหตุการณ์นี้มักทำให้ผู้ดูแลรู้สึกไม่สบายใจ ดังนั้น การทำความเข้าใจถึงสาเหตุที่แท้จริง รวมถึงรู้วิธีรับมือในนาทีวิกฤตว่าควรหยุดให้อาหารทันทีหรือไม่ จึงเป็นเรื่องสำคัญที่จะช่วยให้การดูแลเป็นไปอย่างปลอดภัยและถูกต้อง
ทำไมถึงอาเจียน? สาเหตุสำคัญของการปฏิเสธอาหารทางสายให้อาหาร
แม้ว่าอาการอาเจียนจากการรับอาหารทางสายให้อาหารจะเป็นสถานการณ์ที่สร้างความกังวลใจและต้องเฝ้าระวังอย่างใกล้ชิด แต่ในความเป็นจริง ปัญหานี้ไม่ได้เป็นเรื่องที่อยู่เหนือความคาดหมายและสามารถทำความเข้าใจถึงที่มาได้ โดยสาเหตุส่วนใหญ่มักเกิดจากปัจจัยสำคัญดังต่อไปนี้
1. ภาวะกระเพาะอาหารย่อยไม่ทันจนเกิดการประท้วง
ผู้ป่วยบางรายมีสภาพร่างกายที่ระบบการทำงานของกระเพาะอาหารเคลื่อนตัวได้ช้ากว่าปกติ ส่งผลให้อาหารมื้อเดิมที่ส่งลงไปก่อนหน้านี้ยังคงสะสมอยู่ภายในและไม่ถูกลำเลียงไปสู่ลำไส้เล็ก เมื่อผู้ดูแลเติมอาหารทางสายให้อาหารมื้อใหม่เข้าไปเพิ่มในขณะที่ของเก่ายังเคลียร์ไม่หมด กระเพาะอาหารที่รับภาระจนล้นจึงทำให้เกิดอาการไหลย้อนหรืออาเจียนออกมาในรูปแบบของการอาเจียน
2. ความเร็วในการให้อาหารที่มากเกินไป
ในบางครั้งด้วยความเร่งรีบหรือการพลั้งเผลอขณะปรับสายหรือดันไซรินจ์ให้เร็วเกินไป จะทำให้อาหารไหลทะลักเข้าสู่กระเพาะอาหารในปริมาณมากเพียงในระยะเวลาสั้น ๆ การที่ความดันในความดันในกระเพาะอาหารเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็วเช่นนี้ ช่วยกระตุ้นให้ร่างกายตอบสนองด้วยการขับอาหารออกมาเพื่อลดแรงดันดังกล่าว
3. สูตรอาหารที่ไม่สอดคล้องกับสภาพร่างกาย
อาหารทางสายให้อาหารบางประเภทอาจมีความเข้มข้นสูงมากหรือมีส่วนประกอบของไขมันในปริมาณที่สูงเกินความสามารถในการย่อยของผู้ป่วยบางราย นอกจากนี้ ปัจจัยเรื่องอุณหภูมิก็สำคัญไม่แพ้กัน เพราะหากนำอาหารที่เย็นจัดจากตู้เย็นมาให้โดยทันที ความเย็นจะเข้าไปกระตุ้นให้กล้ามเนื้อกระเพาะอาหารเกิดการบีบตัวอย่างรุนแรงจนนำไปสู่การอาเจียนได้
หากอาเจียน ต้องหยุดให้อาหารทางสายให้อาหารทันทีหรือไม่
เมื่อสังเกตเห็นผู้ป่วยเริ่มมีอาการคลื่นไส้ แสดงอาการขย้อน หรือมีเศษอาหารอาเจียนออกมา คำถามสำคัญที่เกิดขึ้นในใจผู้ดูแลคือควรหยุดให้อาหารทันทีเลยหรือไม่ คำตอบคือควรหยุดให้อาหารทางสายให้อาหารทันทีและให้รีบปฏิบัติตามขั้นตอนดังต่อไปนี้เพื่อความปลอดภัย
- ระงับการให้อาหารในทันที ผู้ดูแลควรทำการปิดสายยางให้อาหารหรือหยุดออกแรงดันกระบอกให้อาหาร หรือดันอาหารผ่านไซรินจ์ทันที ทั้งนี้เพื่อเป็นการตัดวงจรไม่ให้อาหารไหลเข้าไปสะสมเพิ่มขึ้นจนสถานการณ์แย่ลงกว่าเดิม
- ปรับจัดท่าทางเพื่อความปลอดภัย ให้รีบจัดท่าทางโดยการตะแคงใบหน้าของผู้ป่วยไปด้านใดด้านหนึ่งอย่างรวดเร็ว ขั้นตอนนี้มีความสำคัญอย่างยิ่งในการป้องกันไม่ให้เศษอาหารไหลย้อนกลับเข้าไปสำลักในทางเดินหายใจ ซึ่งอาจลุกลามจนกลายเป็นภาวะปอดอักเสบติดเชื้อที่อันตรายรุนแรงได้
- ทำความสะอาดภายในช่องปาก ให้ใช้ผ้าที่สะอาดหรือใช้อุปกรณ์สำหรับดูดเสมหะเข้าไปช่วยเช็ดและทำความสะอาดเศษอาหารที่ยังตกค้างอยู่ภายในช่องปากออกให้หมด เพื่อช่วยให้ช่องปากและทางเดินหายใจส่วนต้นโล่งขึ้นให้กับผู้ป่วย
- ตรวจสอบปริมาณอาหารที่ยังค้างอยู่ เมื่อผู้ป่วยเริ่มมีอาการสงบและกลับสู่สภาวะปกติแล้ว ให้ลองใช้ไซรินจ์ค่อย ๆ ดูดเช็กปริมาณอาหารที่ยังหลงเหลือค้างอยู่ในกระเพาะอาหาร หากพบว่ามีปริมาณอาหารค้างอยู่สูงเกินกว่า 200–250 มิลลิลิตร นั่นคือสัญญาณที่บ่งบอกชัดเจนว่าในมื้อนั้นร่างกายยังไม่พร้อมที่จะรับอาหารเพิ่มเติมเข้าไปอีก
การที่ผู้ป่วยอาเจียนขณะรับอาหารทางสายให้อาหารไม่ใช่ความผิดของใคร แต่เปรียบเสมือนสัญญาณเตือนจากร่างกายว่าในขณะนั้นระบบย่อยอาหารยังไม่พร้อมเปิดรับสิ่งใหม่เข้าไป ดังนั้น หน้าที่สำคัญของผู้ดูแลคือ การเฝ้าสังเกตและจดบันทึกรายละเอียดอย่างรอบคอบ ทั้งปริมาณอาหารที่อาเจียนออกมาและช่วงเวลาที่เกิดอาการ เพื่อใช้เป็นข้อมูลประกอบการปรึกษาแพทย์หรือพยาบาลในการปรับแผนการรักษาให้เหมาะสมยิ่งขึ้น อย่างไรก็ตาม มีข้อแนะนำเพิ่มเติมว่าหากผู้ป่วยยังมีอาการอาเจียนอย่างต่อเนื่อง มีไข้สูง หรือพบว่าหน้าท้องอืดตึงผิดปกติแม้จะหยุดให้อาหารไปแล้วก็ตาม ควรรีบนำตัวส่งโรงพยาบาลเพื่อรับการตรวจเช็กอย่างละเอียดโดยด่วน เพราะอาการเหล่านี้อาจเป็นสัญญาณบ่งชี้ถึงภาวะลำไส้อุดตันหรือภาวะแทรกซ้อนรุนแรงอื่น ๆ ที่ต้องได้รับการรักษาจากผู้เชี่ยวชาญทันที
